قطع عصب دست یکی از شدیدترین آسیبهای سیستم عصبی محیطی است که در اثر بریدگی با جسم تیز، تصادف، ضربه مستقیم یا جراحی ناصحیح ایجاد میشود. عصبها در بدن نقش انتقال پیامهای حرکتی از مغز به عضلات و پیامهای حسی از پوست به مغز را برعهده دارند. در نتیجه هرگونه قطع یا پارگی در مسیر عصب باعث از بین رفتن حس، حرکت و هماهنگی عضلانی میشود. این آسیب اگر بهموقع درمان نشود میتواند باعث ناتوانی دائمی در دست شود.
ساختار عصبی دست و نقش هر عصب
در دست انسان سه عصب اصلی وجود دارد که وظیفه انتقال فرمانهای عصبی را بر عهده دارند.
عصب مدیان (Median Nerve): این عصب در قسمت جلوی ساعد و کف دست قرار دارد و مسئول حرکت شست، انگشت اشاره و میانی است. در صورت قطع آن، بیمار دچار بیحسی در کف دست و ناتوانی در خمکردن انگشتان میشود و معمولاً در گرفتن اجسام دچار مشکل میگردد.
عصب اولنار (Ulnar Nerve): این عصب در بخش داخلی ساعد قرار دارد و کنترل حرکات انگشت حلقه و کوچک را انجام میدهد. قطع این عصب باعث ضعف در حرکات ظریف، بیحسی در لبه داخلی دست و تغییر شکل انگشتان میشود که به آن «دست چنگالی» (Claw Hand) میگویند.
عصب رادیال (Radial Nerve): این عصب در پشت بازو قرار دارد و حرکات بازکردن مچ و انگشتان را کنترل میکند. در صورت آسیب به آن، مچ دست افتاده و فرد نمیتواند انگشتان را به سمت بالا حرکت دهد. این حالت بهنام «افتادگی مچ دست» شناخته میشود.
علائم و نشانههای قطع عصب دست
قطع عصب با علائم مشخصی همراه است که بلافاصله پس از آسیب ظاهر میشوند. از جمله مهمترین علائم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
بیحسی یا از دست رفتن کامل حس در بخشی از دست یا انگشتان.
سوزنسوزن شدن، مورمور یا احساس برقگرفتگی در محل آسیب.
ضعف شدید عضلات یا ناتوانی کامل در حرکت دادن انگشتان.
درد شدید عصبی که بهصورت تیرکشنده از محل زخم به ساعد یا بازو پخش میشود.
تحلیل رفتن تدریجی عضلات در صورت عدم درمان (آتروفی).
در برخی موارد، تغییر رنگ پوست یا تعریق غیرطبیعی در ناحیه آسیبدیده نیز مشاهده میشود.
علتهای شایع قطع عصب دست
بریدگی با چاقو، شیشه یا ابزار تیز یکی از اصلیترین دلایل قطع عصب است. همچنین تصادفات رانندگی، جراحیهای ارتوپدی یا پلاستیک، شکستگیهای استخوان ساعد و بازو، و ضربه مستقیم میتوانند موجب پارگی یا کشیدگی شدید عصب شوند. در موارد نادر، التهابهای شدید یا تومورهای عصبی نیز میتوانند باعث فشردگی یا قطع کامل عصب گردند.
✅ در ادامه علتهای شایع قطع عصب دست را بهصورت موردی و خلاصه، اما کاملاً دقیق آوردم:
- بریدگی با اجسام تیز (چاقو، شیشه، فلز و وسایل صنعتی)
- تصادفات رانندگی و لهشدگی شدید دست
- شکستگی یا دررفتگی استخوانهای بازو و ساعد
- جراحیهای ناصحیح در ناحیه دست و بازو
- زخمهای نافذ و سوراخشونده با اجسام بلند (میخ، سوزن فلزی و غیره)
- ضربه مستقیم یا فشار زیاد به دست (Crush Injury)
- زخمهای گلوله یا ترکش
- عفونتهای عمیق یا التهاب شدید بافتهای نرم دست
- تومورهای عصبی یا رشد غیرطبیعی بافتها در مسیر عصب
- تزریق اشتباه دارو یا مواد شیمیایی در نزدیکی مسیر عصب
روشهای تشخیص قطع عصب دست
پزشک متخصص برای تشخیص محل و شدت آسیب از ترکیبی از روشهای بالینی و پاراکلینیکی استفاده میکند.
در معاینه بالینی، عملکرد حرکتی، حس لامسه و رفلکسهای عضلانی بررسی میشود. سپس از تستهای تخصصی مانند الکترومیوگرافی (EMG) و نوار عصب (NCV) برای اندازهگیری سرعت و شدت انتقال پیام عصبی استفاده میشود. در موارد پیچیدهتر، تصویربرداری MRI یا سونوگرافی عصبی برای مشاهده دقیق ساختار عصب و محل پارگی بهکار میرود.
| ردیف | روش تشخیص | توضیح کامل | کاربرد اصلی |
|---|---|---|---|
| 1 | معاینه بالینی | پزشک با بررسی حس لامسه، حرکت انگشتان، و رفلکسهای عضلانی، نوع و محل احتمالی آسیب را ارزیابی میکند. | بررسی اولیه برای تشخیص وجود یا عدم وجود آسیب عصبی. |
| 2 | تست نوار عصب (Nerve Conduction Study) | در این تست، سرعت و قدرت انتقال پیامهای الکتریکی در عصبها اندازهگیری میشود. کاهش یا توقف سیگنال نشانه قطع عصب است. | مشخص کردن شدت و محل دقیق آسیب. |
| 3 | الکترومیوگرافی (EMG) | با قرار دادن سوزنهای ظریف در عضلات، فعالیت الکتریکی آنها ثبت میشود. عضلاتی که فرمان عصبی دریافت نمیکنند، فعالیت غیرطبیعی دارند. | ارزیابی عملکرد عضلات متصل به عصب آسیبدیده. |
| 4 | MRI عصبی (Neuro MRI) | تصویربرداری دقیق از مسیر عصب و بافتهای اطراف برای مشاهده پارگی، التهاب یا فشردگی. | تشخیص آسیبهای داخلی یا غیرقابل مشاهده در معاینه. |
| 5 | سونوگرافی عصبی (Ultrasound Nerve Imaging) | با استفاده از امواج صوتی، ساختار و پیوستگی عصب بررسی میشود. برای تشخیص پارگی جزئی یا فشردگی بسیار مفید است. | شناسایی سریع آسیب در مواردی که MRI در دسترس نیست. |
| 6 | تست حسی (Sensory Test) | میزان حساسیت پوست در نواحی مختلف دست با وسایل دقیق بررسی میشود. | ارزیابی عملک |
درمان قطع عصب دست
قطع عصب دست یکی از آسیبهای جدی سیستم عصبی محیطی است که درمان آن نیاز به بررسی تخصصی و گاهی جراحی ظریف دارد. هدف از درمان، بازگرداندن حس، حرکت و عملکرد طبیعی دست است. نوع درمان بستگی به میزان و محل آسیب دارد و پزشک پس از معاینه و انجام تستهای عصبی، بهترین روش را انتخاب میکند.
۱. درمان غیرجراحی (در آسیبهای جزئی)
اگر عصب بهطور کامل قطع نشده باشد و فقط دچار کشیدگی، لهشدگی یا التهاب باشد، درمان معمولاً بدون جراحی انجام میشود. در این حالت، مسیر عصبی هنوز برقرار است و عصب میتواند خود را ترمیم کند. روشهای درمان غیرجراحی شامل موارد زیر است:
استراحت و بیحرکتی: در مراحل اولیه، عضو آسیبدیده باید با آتل یا باند مخصوص بیحرکت نگه داشته شود تا فشار روی عصب کاهش یابد.
دارودرمانی: مصرف داروهای ضدالتهاب مانند ایبوپروفن و ناپروکسن برای کاهش التهاب و درد مؤثر است. در برخی موارد، داروهای ویتامینی مثل B1، B6 و B12 برای بازسازی فیبرهای عصبی تجویز میشوند.
فیزیوتراپی و کاردرمانی: این روش نقش مهمی در بازگرداندن حرکت عضلات دارد. تمرینات حرکتی، تحریک الکتریکی و ماساژ تخصصی از خشکی مفاصل جلوگیری کرده و به ترمیم عصب کمک میکند.
تحریک الکتریکی (Electrical Stimulation): با ارسال پالسهای الکتریکی خفیف به عضلات، فعالیت عصبها تحریک شده و روند ترمیم سریعتر میشود.
لیزر تراپی کمتوان (Low-Level Laser Therapy): تابش لیزر کمتوان روی مسیر عصب باعث کاهش التهاب، افزایش جریان خون و تحریک بازسازی بافت عصبی میشود.
۲. درمان جراحی (در آسیبهای کامل یا پارگی)
در مواردی که عصب بهصورت کامل بریده شده یا فاصله زیادی بین دو سر آن وجود دارد، تنها راه مؤثر درمان، جراحی ترمیم عصب (Nerve Repair Surgery) است. این جراحی باید توسط جراح اعصاب یا جراح دست انجام شود و هرچه زودتر انجام شود، احتمال موفقیت آن بیشتر است.
الف) ترمیم مستقیم عصب (Primary Nerve Repair)
اگر دو سر عصب قطعشده نزدیک به هم باشند، جراح آنها را بهصورت مستقیم با نخهای میکروسکوپی مخصوص به هم متصل میکند. این روش سادهترین و مؤثرترین نوع ترمیم است.
✅ زمان مناسب: در ۷ تا ۱۴ روز اول پس از آسیب
✅ مزیت: بازسازی طبیعی و بدون نیاز به پیوند
ب) پیوند عصب (Nerve Graft)
اگر فاصله بین دو سر عصب زیاد باشد و اتصال مستقیم ممکن نباشد، از بخشی از عصب دیگر بدن (معمولاً عصب ساق پا یا گردن) بهعنوان پل استفاده میشود.
✅ هدف: پر کردن فاصله بین دو سر عصب و بازگرداندن جریان عصبی
✅ مزیت: نتایج طولانیمدت بهتر در آسیبهای شدید
ج) انتقال عصب (Nerve Transfer)
در مواردی که عصب اصلی بهطور کامل تخریب شده باشد، از عصب مجاور که عملکرد مشابه دارد برای جایگزینی استفاده میشود.
✅ کاربرد: در آسیبهای مزمن یا سوختگیهای شدید
✅ مزیت: بازگرداندن عملکرد حرکتی حتی در صورت از بین رفتن کامل عصب اصلی
د) استفاده از لولههای هدایتکننده عصب (Nerve Conduits)
در این روش از لولههای بیولوژیکی یا مصنوعی برای هدایت رشد عصب استفاده میشود. این روش معمولاً در آسیبهای کوچک و پارگیهای محدود بهکار میرود.
✅ مزیت: عدم نیاز به برداشت عصب از ناحیه دیگر
✅ کاربرد: ترمیم آسیبهای کمتر از ۲ سانتیمتر
روند ترمیم و بازسازی عصب
ترمیم عصب فرایندی بسیار کند است و عصبها معمولاً با سرعتی حدود ۱ میلیمتر در روز رشد میکنند. بازگشت کامل عملکرد حرکتی و حسی ممکن است بین ۶ ماه تا ۲ سال زمان ببرد. در این مدت، فیزیوتراپی تخصصی برای جلوگیری از خشک شدن مفاصل و حفظ قدرت عضلانی ضروری است. کاردرمانی نیز به بازآموزی مغز در استفاده مجدد از مسیرهای عصبی کمک میکند.
مراقبتهای بعد از عمل جراحی عصب
پس از جراحی، بیمار باید با دقت از عضو آسیبدیده مراقبت کند تا ترمیم بهدرستی انجام شود.
مهمترین اقدامات شامل موارد زیر است:
پرهیز از فشار یا ضربه به محل جراحی.
استفاده از آتل برای ثابت نگه داشتن عضو.
انجام منظم جلسات فیزیوتراپی و تحریک الکتریکی عضلات.
مصرف ویتامینهای گروه B (B1, B6, B12) و امگا ۳ برای تغذیه سلولهای عصبی.
رعایت رژیم غذایی غنی از پروتئین برای تسریع بازسازی بافتها.
در برخی موارد از لیزر تراپی کمتوان (LLLT) یا پلاسماتراپی (PRP) برای افزایش سرعت ترمیم استفاده میشود.
بیشتر بخوانید : بهترین دکتر فوق تخصص جراحی مچ دست
عوارض عدم درمان یا ترمیم ناقص
اگر ترمیم عصب بهموقع انجام نشود، ممکن است آسیبها دائمی شوند. از جمله عوارض شایع میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
بیحسی همیشگی در بخشی از دست.
ضعف دائمی عضلات و کاهش قدرت گرفتن.
درد مزمن عصبی یا احساس سوزش غیرقابل تحمل.
تغییر شکل انگشتان (مانند دست چنگالی یا افتادگی مچ).
کاهش کیفیت زندگی و ناتوانی در انجام کارهای روزمره.
نکات پیشگیری و مراقبت
برای پیشگیری از قطع عصب باید هنگام کار با وسایل تیز، رعایت ایمنی را جدی گرفت. در صورت بریدگی عمیق یا جراحتی که همراه با بیحسی یا خونریزی زیاد است، باید فوراً به پزشک مراجعه شود. هرچه ترمیم زودتر انجام شود، احتمال بازگشت کامل عملکرد بیشتر است.
نتیجهگیری
قطع عصب دست از شدیدترین آسیبهای عصبی است که میتواند باعث از دست رفتن دائمی عملکرد حرکتی و حسی شود. تشخیص سریع، جراحی بهموقع، فیزیوتراپی مستمر و تغذیه مناسب نقش اساسی در بهبود کامل دارند. اگر این آسیب بهدرستی درمان شود، بسیاری از بیماران میتوانند پس از چند ماه دوباره توان حرکتی و حسی دست خود را بازیابند.